Justynian I - Wielki cesarz?

JUSTYNIAN I WIELKI (CESARZ WSCHODNIORZYMSKI W LATACH 527-565)

    

W młodości Justynian odebrał staranne wykształcenie i wychowany został w duchu rzymskich tradycji. Odznaczał się wielką energią i zdolnościami, jeszcze za życia poprzedniego cesarza, swego wuja Justyna I, został mianowany współcesarzem, a samodzielne rządy rozpoczął po jego śmierci w 527 r.
Objął rządy w państwie, które było silne militarnie i gospodarczo, miało także uporządkowane sprawy wewnętrzne. Nowy cesarz mianował współregentką swą żonę Teodorę (związek małżeński zawarli jeszcze w 520 r.), która wywierała ogromny wpływ na wszystkie decyzje męża.
Justynian był władcą silnie utożsamiającym się z religią chrześcijańską. Skutkiem tego było m.in. zamknięcie w 529 roku Akademii Platońskiej w Atenach, na której wykładało wielu pogańskich uczonych.

Polityka wewnętrzna

W odniesieniu do spraw wewnętrznych cesarstwa za panowania Justyniana, na uwagę zasługuje zwłaszcza spisanie nowej kodyfikacji prawnej, nazwanej kodeksem Justyniana. Był to zbiór konstytucji cesarskich, głównie z epoki późnego cesarstwa. Znawcy prawa powołani przez cesarza pracowali nad jego powstaniem w latach 528-534. Do istotnych wydarzeń z czasów Justyniana trzeba zaliczyć również wybuch tzw. powstania Nika. Wywołane ono zostało przez wcześniej omówione fakcje cyrkowe. W styczniu 532 roku, w dniu, gdy była organizowana gonitwa fakcje zielonych i niebieskich poprosiły cesarza o ułaskawienie dwóch przedstawicieli organizacji, którzy zostali skazani na śmierć. Gdy panujący odmówił stronnictwa zielonych i niebieskich niespodziewanie połączyły się i wywołały w Konstantynopolu bunt na ogromną skalę. Sytuacja w mieście całkowicie wymknęła się spod kontroli władz, podpalano budynki i wypuszczano na wolność więźniów. Rebelianci próbowali nawet obwołać cesarzem Hypacjusza, siostrzeńca Anastazjusza I. Gdy cesarz Justynian rozważał ucieczkę z miasta skorzystano ze sprzyjającej okoliczności, że wszyscy buntownicy skupili się w hipodromie. Wysłano tam Belizariusza z wojskiem, który zamknął rebeliantom drogi ucieczki i dokonano rzezi 30-35 tysięcy ludzi zgromadzonych wewnątrz. W ten sposób powstanie zostało stłumione. 

Justynian I z patriarchą Maksymianem w otoczeniu dworu i duchownych
(mozaika z kościoła San Vitale w Rawennie)

Polityka zagraniczna

W kwestiach zagranicznych jednym z pierwszych problemów Justyniana była wojna z Persją zapoczątkowana jeszcze za panowania Justyna I w 526 roku. Zakończyła się ona podpisaniem „wiecznego” pokoju w roku 532. Dla władcy konflikt ze wschodnim sąsiadem miał jednak drugorzędne znaczenie. Od razu po zabezpieczeniu spraw na Wschodzie Justynian rozpoczął dążenia do głównego celu w swojej polityce zagranicznej – podboju Zachodu. Realizację tych celów ułatwił Justynianowi znakomity wódz Belizariusz. To właśnie pod jego wodzą w latach 533-534 duży korpus ekspedycyjny dokonał podboju rzymskiej Afryki, która od niespełna stu lat pozostawała pod kontrolą Wandalów. Był to jedynie początek sukcesów armii cesarskiej na Zachodzie. Kolejnym celem była bowiem Italia. Już w 535 roku udało się zająć Sycylię, a od następnego roku wojska dowodzone przez Belizariusza dokonywały stopniowego podboju Italii, zakończonego w 540 r. po kapitulacji obleganego w Rawennie ostrogockiego króla Witigesa. Po zawartym pokoju Ostrogotom pozostały tylko siedziby w Italii północnej, jednak ich nowo wybrany, młody władca Totila odbudował królestwo, zajmując ponownie niemal całą Italię, w tym w 546 r. Rzym. Justynian wysłał do Italii nową, potężną armię pod dowództwem Narsesa, który pokonał Totilę w bitwie pod Busta Gallorum w 552 roku. Zwycięstwo to przyniosło ostateczny rozpad Królestwa Ostrogotów i przywróciło Półwysep Apeniński pod władze cesarza. Po ofensywie w Italii Justynian zaatakował jednocześnie Hiszpanię opanowaną przez Wizygotów. Walki w latach 552-554 pozwoliły opanować południową część kraju, tzw. Betykę, gdzie przywrócono administrację rzymską. W rezultacie ponad 20-letnich wojen udało się Justynianowi przyłączyć do cesarstwa część ziem, które dawniej wchodziły w skład Imperium Romanum. Przywrócono do granic państwa dawną stolicę – Rzym, a Morze Śródziemne na powrót stało się wewnętrznym morzem Imperium.

Wojny na Zachodzie nie były jedynymi, które prowadziło cesarstwo w okresie rządów drugiego cesarza z dynastii justyniańskiej. Konieczne było prowadzenie dalszych walk z Persją, ponieważ jej król Chosroes I już w 540 roku zerwał „wieczny” pokój z cesarstwem i najechał rzymskie terytorium. Na Północy pojawili się nowi niebezpieczni najeźdźcy w postaci Słowian, którzy regularnie przekraczali Dunaj łupiąc rzymskie prowincje. W związku z tym Justynian wdrożył w życie program budowy twierdz mających chronić granice cesarstwa przed ich atakami. Mimo, że pochłonęło to ogromne środki finansowe, nie przyniosło pełnego zabezpieczenia.

Zasięg terytorialny Cesarstwa Wschodniorzymskiego po rekonkwiście justyniańskiej (555 r.)

Justynian I zmarł w 565 roku. Ciężko w jednoznaczny sposób ocenić jego panowanie. Nie ulega wątpliwości, że jego rządy przyczyniły się do bujnego rozkwitu władzy politycznej i kultury cywilizacji wczesnobizantyjskiej. W historiografii podkreśla się jednak również jego nadużycia podatkowe. Cesarz pozostawił po sobie zrujnowany skarbiec, co było zalążkiem do stopniowego upadku imperium w przyszłych dziesięcioleciach. Do zalet Justyniana trzeba niewątpliwie zaliczyć pełną determinację w dążeniu do wyznaczonych celów i pokonania wrogów. Pozwoliło mu to zostać zapamiętanym jako wielki zdobywca i odnowiciel Cesarstwa. Udało mu się w znacznym stopniu zrealizować powzięty cel odbudowy dawnego kształtu Imperium Rzymskiego. Niezwykła była również intensywność życia kulturalnego epoki Justyniana. W omawianym okresie literatura i sztuka znajdowały się niewątpliwie w rozkwicie. Do ciemniejszych stron i wad cesarza należy natomiast zakwalifikować odwoływanie się do użycia przemocy, by postawić na swoim, a także nietolerancję (zwłaszcza w znaczeniu religijnym). Jej najbardziej charakterystycznymi przejawami było prześladowanie pogan, samarytan, manichejczyków, a nawet monofizytów. Za najbardziej znamienny przykład nietolerancji uznawane jest często zamknięcie ateńskiej Akademii Platońskiej. Przy ocenie panowania Justyniana uwzględnia się zazwyczaj polityczne i militarne załamanie, jakiego doświadczyło Cesarstwo po jego śmierci. Powodów tego należy się dopatrywać w działaniach następców, ale również w rozrzutnej i w niektórych aspektach nietrafionej polityki Justyniana. Również opisy Prokopiusza z Cezarei, czyli najważniejszego dostępnego współcześnie źródła informacji o tym okresie przedstawiają nam niejednokrotnie skrajnie przeciwstawne poglądy na temat Justyniana I i jego epoki.