Persja - wschodni sąsiad i główny rywal Cesarstwa w VI wieku

W czasach, gdy Justynian Wielki (527-565) władał w Cesarstwie Wschodniorzymskim, sasanidzka Persja była rządzona przez Chosroesa I Anuszirwana (531-579). Władca ten przyczynił się do znacznego wzrostu potęgi państwa perskiego.

W czasach panowania obu władców dochodziło do wielu konfliktów na linii Persja-Cesarstwo.

Pierwsza wojna, która toczyła się w okresie panowania obu władców wybuchła w 526 r., jeszcze zanim którykolwiek z nich wstąpił na tron. Był to spór o panowanie nad Lazyką (krainą leżącą w zachodniej części współczesnej Gruzji). Wybuchła ona w 526 roku, gdy w Konstantynopolu panował Justyn I. Kabades (rządzący wówczas Persją ojciec Chosroesa) nakazał najechać i splądrować ziemie rzymskie, co spotkało się oczywiście z kontrą ze strony Rzymian. Już za panowania cesarza Justyniana I, w 530 roku armia Sasanidów została pokonana koło Dary przez wojska Belizariusza (słynnego rzymskiego wodza), ale rok później pod Callinicum to Persowie triumfowali nad wodzem rzymskim. Ostatnim etapem wojny były walki w Armenii przerwane śmiercią Kabadesa I w 531 roku. 

Moneta z podobizną Chosroesa I Anuszirwana

Chosroes I Anuszirwan (o nieśmiertelnej duszy) był tym z synów, któremu Kabades I jeszcze za życia próbował zagwarantować sukcesję po swej śmierci. Kiedy młody władca wstępował na tron, konflikt z Rzymem zapoczątkowany za panowania Kabadesa ciągle trwał. Żadna ze stron nie mogła osiągnąć w nim przewagi w związku z czym podjęto decyzję o zawarciu pokoju, który został podpisany we wrześniu 532 roku. Cesarstwo zobowiązało się zapłacić za utrzymanie twierdz w okolicach Kaukazu, a także przenieść siedzibę dowódcy wojsk na Wschodzie z kontrowersyjnej Dary do Konstancji. W zamian za to Persowie wycofali swe wojska z Lazyki. 

Położenie Lazyki na mapie

Już od wiosny roku 540 dało się wyczuć, że kolejny konflikt zbrojny między obiema stronami jest tylko kwestią czasu. Wydaje się, że główną przyczyną szukania przez Chosroesa pretekstu do wojny były sprawy finansowe. Od ataku na Syrię i Cylicję nie odwiódł go nawet pojednawczy list od Justyniana. Jeszcze w tym samym 540 roku wojska szacha wkroczyły do Mezopotamii. Jako pierwsze celami ataków stały się miasta: Sura, Hierapol i Beroa. W czerwcu Persom udało się zdobyć Antiochię – główne miasto Syrii. Mieszkańcy miasta zostali wysiedleni do Persji. Chosroes wszedł jeszcze później ze swoją armią do Seleucji, Apamei i Dafne, po czym w drodze powrotnej z Syrii wzięto okup od Konstancji. Pierwszą fazę konfliktu zakończyło oblężenie twierdzy w Darze. 541 rok upłynął pod znakiem kontrofensywy wojsk rzymskich dowodzonych przez Belizariusza, który dopiero co powrócił z Italii po kampanii prowadzonej przeciwko Ostrogotom. W wyniku ponownej ofensywy perskiej w 542 r. oraz trudnej sytuacji w Italii cesarz Justynian przystał na płacenie Chosroesowi corocznej daniny. Nie zawarto jednak pokoju w sensie formalnym, w związku z czym już rok później działania wojenne wznowiono. Wreszcie w roku 545 podpisano pięcioletni rozejm. Nie objął on Lazyki, gdzie działania wojenne trwały nieprzerwanie od 541 roku, gdy król tej krainy – Gubazes, uznał zwierzchnictwo perskie. Dopiero po tym jak Justynian wysłał do Lazyki dodatkowe posiłki udało się w 556 r. wypchnąć Sasanidów z jej terytorium. Niemal cała Lazyka znalazła się ponownie pod kontrolą rzymską. W 562 roku zawarto „wieczny pokój” który miał definitywnie zakończyć tę wojnę i obowiązywać przez 50 lat. Na jego mocy Lazyka znalazła się oficjalnie pod kontrolą Rzymu. Persowie uznali status Dary, jako rzymskiej twierdzy granicznej i przyzwolili na stacjonowanie w niej garnizonu wojskowego. Pokój z 562 r. był konsekwentnie przestrzegany do śmierci cesarza Justyniana I. 

Kolejna wojna między Persją i Cesarstwem Rzymskim wybuchła w 572 roku, gdy w Konstantynopolu panował Justyn II (565-578). Podczas tej wojny Chosroesowi udało się m.in. zdobyć twierdzę Dara. W 577 roku, chociaż ciągle trwały działania wojenne podjęto rozmowy, które miały na celu zawarcie pokoju. Nie udało się wtedy dojść do porozumienia. Śmierć Justyna II w 578 roku wywołała kolejne rokowania pokojowe. Podpisania pokoju nie doczekał również sam Chosroes, który zmarł w 579 roku przeżywszy 48 lat panowania. 

Polityka Chosroesa I Anuszirwana względem zachodniego sąsiada była w dużej mierze powodowana chęcią zapełnienia ubytków w skarbcu państwowym. O tym jak ważną rolę w działaniach szacha odgrywały aspekty finansowe pokazuje choćby częste odstępowanie od pustoszenia pogranicznych miast po otrzymaniu lub obietnicy otrzymania okupu.

Na postrzeganie Anuszirwana przez mieszkańców persko-rzymskiego pogranicza duży wpływ miały deportacje ludności w głąb Persji (zwłaszcza deportacja mieszkańców Antiochii w 540 r.). W ich wyniku postać Chosroesa budziła w ludności zamieszkującej tereny przygraniczne po stronie rzymskiej poczucie lęku i grozy.